Jan Kochanowksi - Fraszki
- Wg J. Pelca fraszki odzwierciedlają:
- W renesansie nowe dzieła powstawały w pracowniach artystów, ale też podczas publicznych odczytów, którym sprzyjała atmosfera intelektualno-artystyczna.
- Już od średniowiecza ważnym ośrodkiem w dziedzinie życia kulturalnego i intelektualnego stanowiły uniwersytety i dwory. W renesansie ważną rolę odgrywały duże miasta, gdzie te uniwersytety powstawały. Krzewiły się tu formy życia umysłowego i towarzyskiego. W Polsce ważnym miastem był Kraków.
- Na dworach rósł kult:
- Renesansowi humaniści sięgają do kultury grecko-rzymskiej.
- W 1564 roku Kochanowski został poetą królewskim. Przebywał on na dworze króla Zygmunta I Starego.
- Obok Kochanowskiego innym ważnym polskim poetą renesansowym byli Mikołaj Rej i Łukasz Górnicki.
- Fraszki jako forma nie zostały wymyślone przez Kochanowskiego. Znane były już nadwornym poetom, którzy próbowali tej formy. Same teksty Kochanowskiego przed ich wydaniem były znane w jego otoczeniu, do czego wielokrotnie w swoich tekstach nawiązuje.
- Za źródło fraszek uważa się epigramaty, upamiętniające osoby, rzeczy, wydarzenia. Nierzadko przyjmują one formę dowcipną. Dwa największe zbiory wywodzą się z kultury greckiej i rzymskiej. Z ów zbiorów korzystali twórcy renesansowi, w tym sam Kochanowski.
- Obok antologii greckich i rzymskich we "Fraszkach" można również znaleźć nawiązania do Anakreona, którego wiersze przyjmowały charakter swawolny, ludyczny, biesiadny, bachiczny.
- Ważnym aspektem w twórczości renesansowej były bajki ezopowe.
- "Fraszki" Kochanowskiego są niezwykle plastyczne i obrazowe.
- Mikołaj Rej w "Zwierzyńcu" umieścił portret pisany Janowi Kochanowskiemu, w którym wyraża podziw wobec jego talentu i twórczości.
- W "Figlikach" Rejowych więcej jest refleksji nad życiem niż we "Fraszkach" Jana z Czarnolasu. Rej też pisząc swoje dzieło nieco później niż Jan Kochanowski, swojego zbioru nie nazwał "Fraszkami", lecz "Figlikami" właśnie.
- W twórczości renesansowej ważna była symbolika drzewa, które oznaczało spokój i dostatek. Szczególną uwagą opatrzona była lipa jako drzewo święte.
- "Fraszki" w konstrukcji Janowego zbioru to zestaw wierszy o różnej tematyce i formie. Mieszczą się w nim zarówno utwory lekkie i żartobliwe, ale też poważne i doniosłe. Są wśród nich takie, które swobodnie mogłyby trafić do zestawu "Pieśni". "Fraszki" jako zbiór wielogatunkowy: niepoważny, stateczny i poważny.
- Znaczenie słowa fraszka:
- Neoplatońska myśl towarzysząca humanistom renesansowym określała człowieka jako Bożą Marionetkę. Kochanowski ten motyw uwzględnił we fraszkach:
- "O nowych fraszkach" - spotykamy jakiegoś króla, który mógł zamienić się miejscem z żebrakiem. Wiersz ten może mieć jednocześnie znaczenie ogólnoludzkie, jak i mieć charakter autobiograficzny. Wskazane jest nawiązanie do polskiego godła, pieczęci, wobec czego możemy się spodziewać, że fraszkami będą wszystkie królewskie dokumenty.
- Kochanowski stronił od osobowego umieszczania postaci. Pragnął raczej określać ogólnoludzkie zasoby niż osobowe, bo jak sądził, nie ludziom, lecz czynom karze. Sama satyra, gdy już się pojawiała, miała formę monologu dydaktyczno-moralizatorskiego. Te zaś osoby, które znalazły się wskazane z imienia w zbiorze, nie były umniejszone, a raczej nobilitowane.
- W pierwszej księdze dominuje motyw zadumy. Autor żegna się z epopejami, które chciał pisać. Mimo tego jest dumny ze swoich małych dzieł.
- We "Fraszkach" nie brakuje motywów religijnych. Kochanowski nawiązuje do nich we fraszkach np. "Do Pana" czy w "Modlitwie o deszcz". Sam zbiór jest wieloelementowy, zawiera w sobie utwory duże i małe. Sam autor-poeta raz przygląda się światu, innym razem uczestniczy w Bożym Widowisku. Towarzyszą temu opisy kruchości świata, jak i jego wielorakość.
- Na ogół Kochanowskie fraszki mają budowę:
- 3 pierwsze po polsku próby sonetowe, trudno jednoznacznie określić przyczyny ich powstania. Żaden z tych 3 wierszy nie został wskazany przez Kochanowskiego jako próby sonetowe. Mogły być one napisane, aby zaspokoić ambicje poety albo w celu uzasadnienia zasady varietas obowiązującej w całym zbiorze "Fraszek":
- Motywy horacjańskie również pojawiają się w tym zbiorze, np. w utworze "Do Miłości". Choć swobodnie mogłaby się ona znaleźć w "Pieśniach", sam Kochanowski uznał, że tu jej zabraknąć nie może.
- Choć Kochanowski jak na renesansowego humanistę przystało propagował oziębłą religijność, we "Fraszkach" pojawiają się 5 modlitw:
- "Modlitwa o deszcz":
- Najczęściej pojawiające się typy fraszek w zbiorze:
- Typy wypowiedzi we "Fraszkach":
- We "Fraszkach" widoczny jest dowcip słowny i sytuacyjny, jednak żart słowny dominował. W wierszach o Chmurze pojawia się żart, polegający na grze słownej, wynikającej z przytaczanego nazwiska. Bardziej złożoną formą komizmu była ironia i autoironia, np. we fraszkach o fraszkach. Choć w samych tekstach pojawiają się motywy erotyczne, autor zachowuje w nich rubaszny umiar, którego jest znacznie mniej w "Zwierzyńcu" Rejowym. Mini dzieła Czarnoleskiego szlachcica reprezentują żarty dworskie, nie opuszczając jednak też żartów ludowych. Dzięki temu poeta uzyskał żart cienki, ale też lekki.
- Osoby, które pojawiają się (drogą dedukcji) we "Fraszkach":
- Kochanowski w swoich dziełach starał się stosować uogólnienia, pisząc dla wszystkich.
- W tych małych wierszach pojawiają się liczne dialogi między bohaterami.
- Autor często posługuje się:
- Można sądzić, że trzecia księga "Fraszek" kończy się tekstem moralnym, ale pojawiające się za nim dwa kolejne utwory świadczą bardziej, że zbiór ten jest różnorodny i tu się nie kończy, a świat fraszek toczy się dalej.Autor też przestrzega, by zbytnio nie szukać w tych utworach znaczeń, gdyż wejście takie kończy się wizytą w niewidzialnym labiryncie bez wyjścia.
- Ułożenie wierszy we "Fraszkach" jest nieprzypadkowe. Stanowi jawny dialog z Czytelnikiem. każda kolejna księga wyraża też pewien stopień powtarzalności względem księgi pierwszej. Środkowa część jest najsłabsza, zaś początek i koniec to fraszki dobre.
- Wiemy z domysłów, że fraszki istniały przed 1565 rokiem. Nie mamy jednak pewności, które utwory należały do tego zbioru (z wyjątkiem "O Koźle").
- Fraszki funkcjonują jako zbiór otwarty.
- Liryka osobista Jana Kochanowskiego ma charakter ulotny, utrwalający niestałość chwil.
- Fraszki są na ogół wolne od jednoznacznych form. Dopiero zbiór fraszek może stanowić ich status genologiczny, uwzględniając ich różnorodność i ogarniając tematem "wszystko".
- Za Kochanowskim, u schyłku XVI wieku, powstawały nowe zbiory fraszek, głównie sowizdrzalskich. Jak się później okazało, forma ta jest na tyle żywa, że autorzy bardzo często do niej sięgali i sięgają nadal.
- Fraszki Kochanowskiego:
J. Kochanowski, Fraszki, oprac. J. Pelc, Wrocław 2008.
- sytuacja
- zdarzenia
- ludzi
- ich myśli
- czyny ludzi.
- W renesansie nowe dzieła powstawały w pracowniach artystów, ale też podczas publicznych odczytów, którym sprzyjała atmosfera intelektualno-artystyczna.
- Już od średniowiecza ważnym ośrodkiem w dziedzinie życia kulturalnego i intelektualnego stanowiły uniwersytety i dwory. W renesansie ważną rolę odgrywały duże miasta, gdzie te uniwersytety powstawały. Krzewiły się tu formy życia umysłowego i towarzyskiego. W Polsce ważnym miastem był Kraków.
- Na dworach rósł kult:
- mecenasów
- pięknych pań
- dzielnych rycerzy
- dostojników duchowych i świeckich.
- Renesansowi humaniści sięgają do kultury grecko-rzymskiej.
- W 1564 roku Kochanowski został poetą królewskim. Przebywał on na dworze króla Zygmunta I Starego.
- Obok Kochanowskiego innym ważnym polskim poetą renesansowym byli Mikołaj Rej i Łukasz Górnicki.
- Fraszki jako forma nie zostały wymyślone przez Kochanowskiego. Znane były już nadwornym poetom, którzy próbowali tej formy. Same teksty Kochanowskiego przed ich wydaniem były znane w jego otoczeniu, do czego wielokrotnie w swoich tekstach nawiązuje.
- Za źródło fraszek uważa się epigramaty, upamiętniające osoby, rzeczy, wydarzenia. Nierzadko przyjmują one formę dowcipną. Dwa największe zbiory wywodzą się z kultury greckiej i rzymskiej. Z ów zbiorów korzystali twórcy renesansowi, w tym sam Kochanowski.
- Obok antologii greckich i rzymskich we "Fraszkach" można również znaleźć nawiązania do Anakreona, którego wiersze przyjmowały charakter swawolny, ludyczny, biesiadny, bachiczny.
- Ważnym aspektem w twórczości renesansowej były bajki ezopowe.
- "Fraszki" Kochanowskiego są niezwykle plastyczne i obrazowe.
- Mikołaj Rej w "Zwierzyńcu" umieścił portret pisany Janowi Kochanowskiemu, w którym wyraża podziw wobec jego talentu i twórczości.
- W "Figlikach" Rejowych więcej jest refleksji nad życiem niż we "Fraszkach" Jana z Czarnolasu. Rej też pisząc swoje dzieło nieco później niż Jan Kochanowski, swojego zbioru nie nazwał "Fraszkami", lecz "Figlikami" właśnie.
- W twórczości renesansowej ważna była symbolika drzewa, które oznaczało spokój i dostatek. Szczególną uwagą opatrzona była lipa jako drzewo święte.
- "Fraszki" w konstrukcji Janowego zbioru to zestaw wierszy o różnej tematyce i formie. Mieszczą się w nim zarówno utwory lekkie i żartobliwe, ale też poważne i doniosłe. Są wśród nich takie, które swobodnie mogłyby trafić do zestawu "Pieśni". "Fraszki" jako zbiór wielogatunkowy: niepoważny, stateczny i poważny.
- Znaczenie słowa fraszka:
- z wł. - gałązka pokryta liśćmi
- osoba bez znaczenia, niepoważna
- sprawy małej wagi
- językowe drobiazgi, kawały
- w XVI w. - błyskotka, cenny drobiazg.
- Neoplatońska myśl towarzysząca humanistom renesansowym określała człowieka jako Bożą Marionetkę. Kochanowski ten motyw uwzględnił we fraszkach:
- "O żywocie ludzkim"
- Wiecznej Myśli"
- Człowiek Boże igrzysko"
- "O nowych fraszkach" - spotykamy jakiegoś króla, który mógł zamienić się miejscem z żebrakiem. Wiersz ten może mieć jednocześnie znaczenie ogólnoludzkie, jak i mieć charakter autobiograficzny. Wskazane jest nawiązanie do polskiego godła, pieczęci, wobec czego możemy się spodziewać, że fraszkami będą wszystkie królewskie dokumenty.
- Kochanowski stronił od osobowego umieszczania postaci. Pragnął raczej określać ogólnoludzkie zasoby niż osobowe, bo jak sądził, nie ludziom, lecz czynom karze. Sama satyra, gdy już się pojawiała, miała formę monologu dydaktyczno-moralizatorskiego. Te zaś osoby, które znalazły się wskazane z imienia w zbiorze, nie były umniejszone, a raczej nobilitowane.
- W pierwszej księdze dominuje motyw zadumy. Autor żegna się z epopejami, które chciał pisać. Mimo tego jest dumny ze swoich małych dzieł.
- We "Fraszkach" nie brakuje motywów religijnych. Kochanowski nawiązuje do nich we fraszkach np. "Do Pana" czy w "Modlitwie o deszcz". Sam zbiór jest wieloelementowy, zawiera w sobie utwory duże i małe. Sam autor-poeta raz przygląda się światu, innym razem uczestniczy w Bożym Widowisku. Towarzyszą temu opisy kruchości świata, jak i jego wielorakość.
- Na ogół Kochanowskie fraszki mają budowę:
- weryfikacyjną - stychiczną, bezstrofową,
- liczba zgłosek w wersie: 5, 10, 11, 13, 14.
- 3 pierwsze po polsku próby sonetowe, trudno jednoznacznie określić przyczyny ich powstania. Żaden z tych 3 wierszy nie został wskazany przez Kochanowskiego jako próby sonetowe. Mogły być one napisane, aby zaspokoić ambicje poety albo w celu uzasadnienia zasady varietas obowiązującej w całym zbiorze "Fraszek":
- "Do Paniej"
- "Do Franciszka"
- "Do Stanisława Wapowskiego"
- sonet petrarkowy
- 11-zgłoskowiec
- rymy: abba, abba, cdcdcd
- rymy abba, abba, cdcdee
- rodowód francuski
- rymy: abba, cddc, de, de, ff
- Motywy horacjańskie również pojawiają się w tym zbiorze, np. w utworze "Do Miłości". Choć swobodnie mogłaby się ona znaleźć w "Pieśniach", sam Kochanowski uznał, że tu jej zabraknąć nie może.
- Choć Kochanowski jak na renesansowego humanistę przystało propagował oziębłą religijność, we "Fraszkach" pojawiają się 5 modlitw:
- "O żywocie ludzkim"
- "Do Pana"
- Do gór i lasów"
- "Na dom w Czarnolesie"
- "Modlitwa o deszcz"
- "Modlitwa o deszcz":
- cz. 1 - prośba o ratunek w nieszczęściu
- cz. 2 - pochwała łaskawości i potęgi Stwórcy
- przejęta przez śpiewniki wyznaniowe jako jedyny tekst ze zbioru.
- Najczęściej pojawiające się typy fraszek w zbiorze:
- anegdoty i miniaturowe scenki,
- erotyki, nierzadko sięgające po satyrę, np. "Raki",
- fraszki przyjacielskie i okolicznościowe.
- Typy wypowiedzi we "Fraszkach":
- epicko-przedstawieniowy
- liryczno-refleksyjny
- intelektualno-refleksyjny
- uczuciowo-osobisty.
- We "Fraszkach" widoczny jest dowcip słowny i sytuacyjny, jednak żart słowny dominował. W wierszach o Chmurze pojawia się żart, polegający na grze słownej, wynikającej z przytaczanego nazwiska. Bardziej złożoną formą komizmu była ironia i autoironia, np. we fraszkach o fraszkach. Choć w samych tekstach pojawiają się motywy erotyczne, autor zachowuje w nich rubaszny umiar, którego jest znacznie mniej w "Zwierzyńcu" Rejowym. Mini dzieła Czarnoleskiego szlachcica reprezentują żarty dworskie, nie opuszczając jednak też żartów ludowych. Dzięki temu poeta uzyskał żart cienki, ale też lekki.
- Osoby, które pojawiają się (drogą dedukcji) we "Fraszkach":
- Adam Konarski
- Łukasz Górnicki
- Andrzej Patrycy Nidecki
- Stanisław Porębski
- Andrzej Trzecieski i in.
- Kochanowski w swoich dziełach starał się stosować uogólnienia, pisząc dla wszystkich.
- W tych małych wierszach pojawiają się liczne dialogi między bohaterami.
- Autor często posługuje się:
- przysłowiem i peryfrazą
- personifikacją elementów przyrody i rzeczy
- metonimią
- synonimią i zwrotami bliskoznacznymi
- grą słów i znaczeń.
- Można sądzić, że trzecia księga "Fraszek" kończy się tekstem moralnym, ale pojawiające się za nim dwa kolejne utwory świadczą bardziej, że zbiór ten jest różnorodny i tu się nie kończy, a świat fraszek toczy się dalej.Autor też przestrzega, by zbytnio nie szukać w tych utworach znaczeń, gdyż wejście takie kończy się wizytą w niewidzialnym labiryncie bez wyjścia.
- Ułożenie wierszy we "Fraszkach" jest nieprzypadkowe. Stanowi jawny dialog z Czytelnikiem. każda kolejna księga wyraża też pewien stopień powtarzalności względem księgi pierwszej. Środkowa część jest najsłabsza, zaś początek i koniec to fraszki dobre.
- Wiemy z domysłów, że fraszki istniały przed 1565 rokiem. Nie mamy jednak pewności, które utwory należały do tego zbioru (z wyjątkiem "O Koźle").
- Fraszki funkcjonują jako zbiór otwarty.
- Liryka osobista Jana Kochanowskiego ma charakter ulotny, utrwalający niestałość chwil.
- Fraszki są na ogół wolne od jednoznacznych form. Dopiero zbiór fraszek może stanowić ich status genologiczny, uwzględniając ich różnorodność i ogarniając tematem "wszystko".
- Za Kochanowskim, u schyłku XVI wieku, powstawały nowe zbiory fraszek, głównie sowizdrzalskich. Jak się później okazało, forma ta jest na tyle żywa, że autorzy bardzo często do niej sięgali i sięgają nadal.
- Fraszki Kochanowskiego:
- liryka osobista
- uogólnienia
- refleksje
- liryka spraw dużych i małych
- egzystencjalizm
- liryka codzienności.
J. Kochanowski, Fraszki, oprac. J. Pelc, Wrocław 2008.
Komentarze
Prześlij komentarz