T. Michałowska - Średniowiecze

Wstęp

1. Media aetas w Europie (wybrane zagadnienia)

Pojęcie i nazwy.

- humaniści negatywnie postrzegali minioną epokę, oddzielającą ich od antyku. Uważali oni, że okres między X a XV wiekiem należał do ludzi ociemniałych i barbarzyńskich. Aby uwydatnić swą odrębność ideową, nazywali ten okres wiekami średnimi, czyli gorszymi.

- nazwy media ateas pojawiły się w okolicy XVI i XVII w.

Granice czasowe.

- uważa się, że średniowiecze trwało około V-XV wieku. Za datę początkową uznaje się podział Cesarstwa Rzymskiego (395 r.), zaś za koniec:

• upadek Konstantynopola (1453)
• Odkrycie Ameryki (1492)
• odnalezienie czcionki drukarskiej przez Guttenberga (ok. 1440)

- nie we wszystkich krajak proces przechodzenia na humanizm przebiegał w podobnym czasie.

Wspólnota kultury europejskiej.

- na terenach Europy wchodzącej w skład dawnego Cesarstwa Zachodniego łączyły się w sobie idee grecko-rzymskie, jak i judeochrześcijańskie, wobec czego stworzyły one nowy, zupełnie nieznany model kultury narodów.

Średniowiecze wczesne i dojrzałe.

- średniowiecze wczesne określa się na wieki V-X, zaś dojrzałe między X a XV, z czego szczyt swój osiągnęło w XII i XIII wieku.

- Średniowiecze wczesne charakteryzuje się kształtowaniem się narodów oraz najazdami plemion barbarzyńskich, zaś w dobie średniowiecza dojrzałego kształtowała się mapa polityczna Europy, walka o wpływy, w tym wpływy władzy Kościoła, oraz wojny krzyżowe.

Żywotność tradycji antycznej.

- Fascynacja dziełami Arystotelesa czy Platona była bardzo duża. Chętnie sięgano po ich dzieła i tłumaczono na łacinę. Szczyt zainteresowania przypada na XII i XIII wiek.

Kościół i ruch monastyczny.

- Państwo kościelne założone w 754 r. na początku słabe i bezsilne z czasem nabierało coraz więcej wpływów. Szczególną rolę w budowaniu ruchu monastycznego miał zakon benedyktynów oraz franciszkański.

Bilbia. Egzegeza biblijna.

- chrześcijaństwo spajało średniowieczną Europę. Sama Biblia nie narzuca żadnego systemu filozoficznego, jest bardziej przekazem podstawowych prawd moralnych.

- Egzegeza biblijna dzięki Zachodnim Ojcom Kościoła, zwłaszcza św. Ambrożemu z Mediolanu czy św. Augustynowi, doprowadziła do teorii interpretacji Pisma Świętego operującego schematem podziału i klasyfikacji znaczeń. Odróżniano najczęściej sens dosłowny od duchowego, który z kolei dzielił się na:

• moralny
• anagogiczny (pośmiertny)
• typiczny (odkrywający sens prawd wiary).

Chrześcijańska myśl filozoficzna.

- wczesnośredniowieczna myśl chrześcijańska wywodzi się od platonizmu i neoplatonizmu Plotyna.

- z tej formy ideowej korzystali Wschodni Ojcowie Kościoła, dzięki czemu Bóg uzyskał niematerialność, zaś świat został stworzony z niczego, czy oddzielenie pierwiastka zmysłowego od pozazmysłowego. W innym miejscu zarysował się dualizm ducha i materii.

- Zachodni Ojcowie Kościoła z przełomu III i IV wieku odrzucali antyczne doktryny filozoficzne, opierając wiarę wyłącznie na zagadnieniach dostępnych w Piśmie Świętym. Ta forma jednak na długo się nie zachowała i już św. Augustyn ponownie zwrócił się do nauk greckich filozofów. Wg niego idealny byt (Bóg – bezkresny, bez czasu) stworzył świat wg idealnego swego zamierzenia dostępnego w Jego umyśle. Ponad światem rzeczy istnieje świat idei, zaś akt twórczy ma naturę ciągłą. Bóg jest ponad światem i interweniuje w bieg historii. Sam człowiek łączy w sobie pierwiastek materialny (ciało) i niematerialny (duszę). Poznanie prawd polega na szukanie ich wewnątrz własnego umysłu. Najwyższe prawdy są jednak mu ofiarowane przez samego Boga. Wg św. Augustyna dobro pochodzi od Boga, zaś zło od działania zgodnego z wolą istot ludzkich.

- wg Boecjusza dusza ludzka jest wolna, jednak gdy oddala się od Boga, traci swoją wolność.

- odrębne miejsce stanowił mistycyzm, zakładający, że poznanie Boga może nastąpić wyłącznie przez bezpośrednie z nim obcowanie, poprzez osiąganie kolejnych stanów uniesień aż do ekstazy.

- Tomasz z Akwinu reprezentował jeszcze inną koncepcję filozoficzną. Zakładał on, że rozum jest źródłem wiedzy, zaś Objawienie – źródłem wiary. Wg niego substancja składa się z istoty i istnienia. Jedynym bytem prostym jest Bóg, wszystkie pozostałe byty mają zdefiniowaną naturę w obrębie gatunku. Tomistyczne pojęcie Boga zakłada, że jest on samoistny, niematerialny, niedefiniowalny. Świat jest gradualny, zarówno ten materialny, jak i niematerialny. Bóg kieruje całością stworzenia wg Opatrzności.

Symbolizm.

- już św. Augustyn odróżniał znaki jako symbole, które znaczą coś innego. Rozróżniano znaki:

• naturalne
• konwencjonalne (słowa, cuda boże)

- ugruntowało się przekonanie o znakowej naturze stworzenia. Każda rzecz widzialna stawała się symbolem niewidzialnej, zaś cały świat miał być śladem Boga.

Spór o uniwersalia.

- w średniowieczu trwała debata nad kwestią realnego istnienia odpowiadającym nazwom pojęć ogólnych. Wywodzące się z idei platońskiej konwencje zakładają, że substancje istnieją poza konkretnymi rzeczami (realizm pojęciowy), nominalizm natomiast zakładał, że nie ma jednego uniwersalnego elementu. Pojedynczym rzeczom miały odpowiadać nazwy, będące wytworami mowy.

Scholastyka.

- objaśniała chrześcijańskie prawdy wiary za pomocą racjonalnych metod filozoficznych. Doniosłą rolę odgrywały w niej autorytety (rozum) i autorzy (najczęściej Doktorzy Kościoła).

- wykształciła wypowiedzi piśmiennicze takie jak komentarz czy summa. Jej styl można określić jako odindywidualizowany, zracjonalizowany, posługujący się definicjami, sylogizmami i podziałami.

Język łaciński a linguae vulgares.

- Jeszcze w okresie Cesarstwa Rzymskiego na co dzień używano łaciny i dlatego po upadku Cesarstwa Zachodniego, została ona zasymilowana przez chrześcijaństwo. Dzięki temu stała się „językiem Europy”. Na początku korzystano niemal wyłącznie z języka wysokiego, charakterystycznego dla antycznych twórców, jednak z czasem, zwłaszcza po translacji Biblii na język łaciński, zaczęto używać języka potocznego (vulgus). W ten sposób mowa uczonych zaczęła się oddzielać od mowy gminu. Odtąd łacina stała się językiem szkoły, nauki, liturgii, dyplomacji i prawa.

- Łacina wieków średnich mocno odbiegała od mowy Rzymian. Stało się to głównie za sprawą Wulgaty i liturgii kościelnych,w prowadzających do języka łacińskiego neologizmy teologiczne.

Ewolucja wiersza łacińskiego.

- W III i IV wieku zaczęło zanikać poczucie iloczasu, wobec czego klasyczne heksametry stały się zbiorem pustych form. W ich miejsce zaczęto stosować rymy i wiersz rytmicznym, w skład którego wchodziły:

• stała liczba sylab w wersie
• stały rozkład akcentów wyrazowych
• rym.

Teoria poezji.

- W średniowieczu dokonano próby stworzenia teorii poezji, wyprowadzonej z założeń poetyki rzymskiej oraz retoryki.

Retoryka.

- renesans XII wieku spowodował, że na nowo zaczęto interesować się dziełami twórców antycznych m. in. Cycerona. Ten właśnie okres wydał własną teorię, która miała ogromny wpływ na ukształtowanie się ars dictandi.

Ars dictandi.

(cdn)

T. Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 2019, s. 15-27.