T. Michałowska - wstęp część 2

Ars dictandi.

- była sztuką układania tekstów pisanych, zwłaszcza listów i dokumentów. Sformułowano ją w XI w. we Włoszech, zaś stamtąd przeniosła się do Francji.

- Wyróżniano 2 typy stylu prozatorskiego:

• prosty (dla ludzi mniej wykształconych)
• ozdobny (dla elity intelektualnej). Ważne było dla niego rytmiczność i dźwięczność zdania, podzielonego na okresy (dłuższe lub krótsze człony).

System edukacji.

- do umocnienia umysłowej jedności Europy przyczynił się Kościół, w obrębie którego pozostawało szkolnictwo. Życie umysłowe wczesnego średniowiecza skupiało się głównie wokół klasztorów. Do najstarszych ośrodków tego typu należało bractwo bernardyńskie na Monte Casino.

- Powszechnie znany w Europie system szkolnictwa powstał w monarchii karolińskiej. W tym układzie tworzono system szkół parafialnych, w których prowadzono naukę wstępną:

• czytanie i pisanie po łacinie
• śpiew kościelny
• rachunki
• podstawy katechezy.

Kolejnym poziomem zajmowały się szkoły klasztorne i katedralne, powstające przeważnie w większych ośrodkach miejskich.

- ważną rolę odgrywały też dwory monarsze, wokół których skupiała się elita świecka i duchowna. Kształciły one młodych ludzi do przyszłej pracy pisarskiej i dyplomatycznej. Z czasem przerodziły się w monarsze kancelarie.

- program nauczania był oparty na siedmiu sztukach wyzwolonych

1) stopień pierwszy (niższy)

• gramatyka
• dialektyka
• retoryka

2) stopień drugi (wyższy)

• arytmetyka
• geometria
• astronomia
• muzyka.

Powstanie uniwersytetów.
- W XI i XII roku znacznie zwiększyła się liczba szkół katedralnych, a to za sprawą urbanizacji państw. W większych ośrodkach zaczęły powstawać związki mistrzów i uczniów (analogicznie do cech), które dały początek studium generale, a w ostateczności universitas.
- Pierwsze uniwersytety zorganizowane były w wydziały (zrzeszenia wykładowców) i nacje (zespół studentów, zazwyczaj z jednego kraju). Uniwersytety posiadały olbrzymiał autonomię, w tym pełne prawo do nadawania stopni naukowych i nauczania w całym świecie chrześcijańskim, ale też były niezależne od władz miejskich.
- W różnych ośrodkach, uniwersytety „specjalizowały się” w szczególny rodzaj fakultetu, np.:

• Paryż – sztuki wyzwolone
  
• Bolonia – prawo kanoniczne i rzymskie
  
• Salerno – medycyna.
  

- Do najstarszych uniwersytetów należą:

• Oxford (XI/XIII w.)
  
• Cambridge (1209)
  
• Padwa (1222)
  
• Rzym (1303)
  
• Orlean (1309)
  
• Florencja (1321)
  
• Piza (1343)
  
• Praga (1348)
  
• Kraków (1364)
  

- pojawienie się uniwersytetów na mapie Europy spowodowało pojawienie się nurtu zwanego „renesansem XII wieku”, a zarazem wyłonienia się elity intelektualnej, która musiała znaleźć sobie miejsce w rozwijającej się kulturze miejskiej.



Książki.
- podstawowym źródłem wiedzy była książka. Początkowo spisywana w przyklasztornych skryptoriach, z czasem w miejskich warsztatach kopistów.
- Innym miejscem powstawania dzieł pisanych były kancelarie monarsze. Księgi kopiowano lub pisano pod dyktando.
- Główną formą ksiąg średniowiecznych był kodeks zbudowany z luźnych kart, które następie składano ze sobą, zszywano i oprawiano u introligatora. Do najbardziej okazałych ksiąg należą księgi liturgiczne i Kościelne.
- książki średniowieczne spisywane były na pergaminie lub później na papierze. Skryba używał pióra gęsiego lub łabędziego, zanurzanego w atramencie (inkauście). Oprawa tekstu była bogato zdobiona inicjałami i bordiurami.
- W XV wieku pojawiła się książka blokowa, która tworzona jest poprzez odbijanie z przygotowanych bloków tekstów i rysunków. Tą metodą najczęściej tworzono książki obrazkowe lub podręczniki „dobrego umierania”.
- pojawienie się czcionki Guttenberga i jego Biblii tzw. 42-wierszowej, przyczyniło się do skodyfikowania książek, nadając im m. in. kartę tytułową.

Sztuki plastyczne. Romanizm i gotyzm.
- powstające na ziemiach dawnego Cesarstwa Rzymskiego państwa, korzystały z dotychczasowego dziedzictwa kulturalno-architektonicznego. Mozaika stylów greckich i orientalnych sprawiły, że sztuka chrześcijańska przysposobiła sobie te elementy do ukazania harmonii świata i piękna Boskiego.

Styl romański

- ukształtował się w Romanii ok. XI/XII wieku

- łączy tradycje rzymskie i wschodnie

- masywna architektura

- kościoły budowane na planie krzyża łacińskiego z dużych ciosów kamiennych

- sklepienie kolebkowe lub krzyżowe

- niewielkie, wąskie okna zawieszone wysoko

- służyły celom nie tylko sakralnym, ale też obronnym

- rzeźby, płaskorzeźby i obrazy trwały w bezruchu, jakby odrealnione, jednowymiarowe

- zadaniem sztuki nie było odwzorowanie rzeczywistości, ale symboliczne ukazanie światopoglądu i postaw religijnych.

Styl gotycki

- ukształtował się we Francji w XII wieku

- smukłe, ceglane budowle o cienkich murach, podpierane z zewnątrz wspornikami

- krzyżowe, ostrołukowe sklepienia

- wysokie okna i portale

- kolorowe witraże, przedstawiające odrealnione elementy idei chrześcijańskich już nie słuzyły obronie

- lekkość symbolizowała uduchowienie i dematerializację

- całość budowli przesiąknięta była symboliką

- rzeźby wydłużone, odrealnione, wyidealizowane.

- tematyka rzeźb i malarstwa służyła upamiętnianiu zdarzeń biblijnych.

- obrazowe nauczanie wiernych miało zastępować przekaz pisany

Muzyka.

- myśl teoretyczna muzyki nacechowana była uniwersalizmem.

- Przekazicielami antycznej teorii byli:

• św. Augustyn
• Boecjusz
• Kasjodor
• Izydor z Sewilli.

- z czasem rozwinął się śpiew kościelny, którego twórcą uznaje się Alkuina.

- z antyku wywodzi się założenie, że muzyka łączy się z matematyką, zaś istotą muzyki jest matematyczna harmonia.

- muzyka jako abstrakcyjna właściwość bytu, dlatego dzielono ją na istniejącą w świecie i stworzoną przez człowieka za pomocą instrumentów i głosu.

- Kościół wprowadził do liturgii śpiew jednogłosowy

- Chorał gregoriański usystematyzował kształt śpiewów kościelnych. Początkowo odbywał się bez udziału instrumentów, z czasem dołączono do niego organy.

- Pojawiające się tropy i sekwencje wchłaniały motywy pieśni świeckich, ludowych.

- obok muzyki kościelnej rozwijała się też muzyka świecka, śpiewana przez przejezdnych trubadurów, zazwyczaj o tematyce miłosnej.

- W XIII wieku muzyka polifoniczna wzbogaciła się o przeważnie trójgłosowe formy tzw. muzyki figuralnej, której przedstawicielem stał się motet.

- W XIV wieku zaczęła pojawiać się „sztuka nowa”, która zaczęła używać kontrapunktu, tj. techniki wielogłosowej polegającej na prowadzeniu samodzielnych głosów.

Dwujęzyczność literatury. Twórczość ustna.

- Twórczość średniowiecza początkowo miała charakter wyłączni łaciński. Z czasem zaczęły powstawać utwory w językach narodowych.

- Łacina używana była głównie przez Kościół, szkołę i elity dworskie.

- obok twórczości pisanej równolegle rozwijała się twórczość oralna, bezimienna.

2. Piśmiennictwo średniowieczne w Polsce (granice czasowe i fazy rozwoju)

- ważną rolę w historii Polski ma jej chrzest w 966 roku. Na początku istnienia państwa Polskiego nie ma wyraźnych znaków literackich. Pierwszym tekstem, w którym pojawiają się nazwy polskie jest Dagome iudex.
­ w historii literatury polskiej koniec średniowiecza datuje się na przełom XV i XVI wieku. Już w XV wieku zaczęły pojawiać się tendencje humanistyczne, powoli wypierające średniowieczne wzorce myślowe. W związku z tym, że u nas okres średniowiecza przypada na około 6 stuleci, dzieli się go dodatkowo na mniejsze ramy czasowe:

• Wiek XI i XII
  
  • bezwzględna dominacja języka łacińskiego
    
  • proza artystyczna ponad tekstami poetyckimi
    
  • literaturę tworzyli autorzy obcego pochodzenia
    
  • od XI wieku pojawiają się twórcy narodowi
    
  • główne dzieła to hagiografia i dziejopisarstwo
    
  • rzadko pojawiał się list o cechach literackich
    
  • modlitewniki jako dzienniki intymne
    
  • epikę reprezentowały romanse rycerskie
    
  • żywa twórczość oralna
    
    
• Wiek XIII i XIV
  
  • dalsza dominacja łaciny
    
  • pojawienie się autorów rodzimych
    
  • repertuar tekstów prozatorskich wzbogacił się o kaznodziejstwo
    
  • rozwój poezji liturgicznej, skupionej wokół głównych świąt kościelnych
    
  • w kulturze świeckiej pojawiają się dydaktyczne poematy stanowe
    
  • stopniowe pojawianie się języka polskiego w literaturze, zwłaszcza w kulturze pisma
    
  • W XIII wieku pojawiają się pierwsze polskie zdania, zaś pod jego koniec – przekład Psałterza
    
  • XIV wiek bogaty jest w zabytki takie jak Kazania świętokrzyskie czy Psałterz floriański.
    
  • Pod koniec XIII wieku miała powstać Bogurodzica
    
  • Od połowy XIII wieku pojawiają się modlitewniki i wierszowane dekalogi.
    
  • Kazania wzbogacają się o exempla
    
  • Polska świecka twórczość oralna ma coraz większy zasięg.
    
  • Przedstawienia parateatralne skutecznie oddziałują na masową wyobraźnię.
    
  • Powstają pieśni karnawałowe, miłosne i swawolne.
    
    
• Przełom wieku XV i XVI
  
  • emancypacja języka polskiego w zakresie poezji i prozy
    
  • język łaciński staje się wyznacznikiem myśli humanistycznej, oddalając się od konwencji średniowiecznych
    
  • literatura stała się dwujęzyczna
    
  • pojawiają się znani do dziś twórcy np. Władysław z Gielniowa czy Jan Długosz
    
  • dominowała tematyka religijna, a główną formą była pieśń kościelna
    
  • zmiany w muzyce spowodowały kształtowaniu się zwrotkowych formacji poematów epickich
    
  • zapisy ustnych przekazów
    
  • duża rola utworów apokryficznych, skupiające się w dużej mierze na wątkach pasyjnych, bożonarodzeniowych i marynistycznych
    
  • polszczenie europejskich narracji
    
  • w twórczości łacińskiej pojawiły się 2 nurty:
    
    • tradycyjny (religijny, kościelny)
      
    • świecki (uniwersytecki, dworski):
      
      • poezja polityczno-okolicznościowa
        
      • poezja panegiryczna
        
      • poezja żakowska
        
      • proza oratorska
        
      • proza epistolograficzna
        
      • dziejopisarstwo
        
      • proza publicystyczna i traktatowa
        
  • nurt świecki przyczyniał się do przenikania myśli humanistycznych w średniowieczu
    

T. Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 2019, s. 27-42.