Średniowieczna pieśń religijna polska

- pieśń religijna była znana od początków chrześcijaństwa.

- pieśń religijna jako gatunek literacki to wierszowane utwory słowno-muzyczne, wyrażające treści religijne.

- utwory religijne mają swój prototyp w antycznych dziełach, głównie helleńskich.

- stworzenie tekstów, które mogły być używane przez lud zaczęła być z czasem koniecznością, ponieważ obrzęd kościelny coraz bardziej traktował wiernych jako jego obserwatorów.

- kształt znanych hymnów średniowiecznych został wprowadzony przez papieża Grzegorza Wielkiego w VII w. poprzez zorganizowanie tzw. chorału gregoriańskiego. Stąd też uroczysta i pochwalna pieśń, jaką jest hymn nazwany tak z grecka, stał się zasadniczą poezją liturgiczno-kościelną.

- hymny w języku greckim tworzone były głównie w Kościele wschodnim, często odbiegając od ortodoksyjnych tekstów.

- w XVI w. szczególną rolę w kształtowaniu się nabożeństw dewocyjnych miały bractwa kościelne i cechowe.

- kancjonał kórnicki i kancjonał puławski stanowią dowód na żywotność pieśni religijnych wśród bractw świeckich.

- zmiany w życiu społeczno-ekonomicznym Europy XV-XVII w. sprawiły, że pieśni religijne w językach narodowych zaczęły się szczególnie rozwijać. Przede wszystkim ubożenie społeczeństwa, ale też „czarna śmierć” doprowadziły do poszukiwań wsparcia poprzez modlitwę.

- w średniowiecznej Europie rozwinął się doloryzm, czyli dążność do przeżywania klęsk poprzez oparcie w religii, przesycone nadmiernym patosem.

- doloryzm:

• tańce śmierci
• ars moriendi – sztuka umierania
• rozmowy człowieka ze śmiercią
• w malarstwie pojawianie się postaci Chrystusa Boleściwego i Matki Boskiej Współodkupicielki czy piety

- fundamentem ludowej pieśni religijnej były pieśni trubadurów, którym często towarzyszył wtór harf lub innych instrumentów. Na terenach polskich rozprzestrzeniali je waganci, czyli często zubożali żacy.

- ogromny wpływ na ludzi średniowiecza miał dramat liturgiczny, którego treści skupione były głównie wokół świąt BN lub Wielkanocy. Są one ściśle związane z obrzędem jako jego uzupełnienie, co do dzisiaj możemy zaobserwować w kościele np. obrzęd podniesienia krzyża, złożenia krzyża czy mszy rezurekcyjnej.

- od dramatów liturgicznych, większą rolę inscenizacyjną grały misteria, mirakle i moralitety, które często wychodziły poza budynek kościoła.

- pierwsze zachowane misterium polskie Historia o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka (XVI w.).

- średniowieczne gatunki pieśni religijnej:

• tropy
• sekwencje
• hymny procesyjne
• pieśni godzinkowe
• wierszowane historie apokryficzno-biblijne
• legendy wierszowane
• kolędy
• pieśni katechizmowe
• wierszowane modlitwy
• pieśni „do czytania”

Tropy

• uzupełniają główne treści religijne
• zapoczątkowały twórczość pieśniową w językach narodowych
• najsłynniejszy polaki trop = Bogurodzica

W „Bogurodzicy” wyróżnia się 3 części:

- najstarszą, zakończoną refrenem „Kyrie eleison”

- tzw. pieśń wielkopostną

- tzw. pieśń pasyjną

• datowanie Bogurodzicy określa się na podstawie badań językoznawczych (XIII-XV w.)
• zanim pieśń wielkanocna została włączona do Bogurodzicy, funkcjonowała jako osobny tekst.
• Pieśń pasyjna to zestaw samodzielnych tropów, których wspólnym motywem jest zbawienie ludzi przez mękę Chrystusa i wezwanie do pokuty.
• Znajdująca się w ostatniej części modlitwa o króla zaświadcza, że Bogurodzica mogła być hymnem państwowym.
• Ważnym elementem rozwoju tropów były tzw. tropy wielkanocne. Do najstarszych znanych w Polsce tropów należy „Krystus z martwych wstał jest”, które bardzo mocno musiały być wzorowane na niemieckim pierwowzorze. Znamy go z zaginionego „Graduału płockiego z 1365 r.). Od XV wieku dodawano do pierwszej zwrotki, kolejne strofy, opowiadające o zdarzeniach po zmartwychwstaniu.
• Innym tropem wielkanocnym wykonywanym naprzemiennie z hymnem procesyjnym jest „Przez Twe święte zmartwy wstanie”. Nie znaleziono do niego niemieckich, łacińskich czy czeskich odpowiedników. Z czasem wprowadzano doń zmiany wyrazowe na zmianę święta np. na wniebowstąpienie używano formy „Przez Twe święte wniebowstąpienie”.
• Wesoły nam dzień nastał – parafraza łac. tropu.

Sekwencje

• najbardziej rozwinięte rodzaje tropów.
• Początkowo forma „sekwencje” odnosiła się wyłącznie do poziomu muzycznego, zaś „prosa” do treści. Z czasem zaczęto używać tych forma zamiennie.
• Pieśni pochwalne na cześć święta, na które zostały napisane.
• Najbardziej znaną polską sekwencją jest Plankt świętokrzyski. Został on znaleziony w tzw. pieśniach łysogórskich w klasztorze benedyktyńskim. Słowo plankt natomiast odnosi się do monologu cierpiącej Maryi pod krzyżem.

Pieśni procesyjne

- Hymny kościelne są to pieśni na cześć Boga, ułożone według ściśle przyjętych reguł metrycznych zaczerpniętych z antyku.

- Chwała, sława, wielka cześć jest jedynym świadectwem udziału języka polskiego w procesjach wielkotygdniowych.

- najważniejszym hymnem rezurekcyjnym był Wstawaj dniu sławny

Pieśni godzinkowe

- nazwa godzinki wywodzi się z oficjum brewiarzowego, zawierającego psalmy z antyfonami, responsoriami, hymnami, modlitwami i czytaniami biblijnymi.

- modlitwy odpowiadały porom dnia:

• jutrznia
• laudesy
• pryma
• tercja
• seksta
• nona
• nieszpory

- małe oficja opowiadały o śmierci Jezusa lub o NMP.

- najstarsza polska pasyjna pieśń godzinkowa to Jezus Chrystus, Bog Człowiek mądrość Oćca swego (XV w.)

• testy zgodne z czasem w Ewangelii
• wolna od apokryfów
• jutrznia – pojmanie w Ogrójcu
• pryma - Sąd u Piłata
• tercja – biczowanie
• seksta – droga krzyżowa
• nona – śmierć na krzyżu
• nieszpory – zdjęcie z krzyża
• kompleta – złożenie do grobu

- osobną odmianą pieśni godzinkowych były pieśni maryjne, które z czasem zaczęły być samodzielnymi pieśniami.

Wierszowane historie biblijne i apokryficzne

- źródłem wiedzy o wydarzeniach religijnych w średniowieczu było Pismo Święte.

- uważano, że w ST pojawiały się liczne symbole, alegorie, proroctwa występujących w NT zdarzeń.

- W twórczości łacińskiej wykształciły się traktaty (pasyjne, maryjne, eschatologiczne).

-Traktat teologiczny przekazywał niewykształconemu ludowi wiedzę o wierze poprzez alegorie i symbole.

- za pomocą hasła „historia” uważano romanse.

- w „historiach średniowiecznych” uwydatniona była męka Jezusa i rola Maryi w tej męce.

- Celem średniowiecznych historii było zmuszenie czytelnika do rozmyślań, pobudzić go do współczucia i nakłonić do naśladowania.

- W XV w. pojawiają się w Polsce pierwsze tłumaczenia historii pasyjnych np. w Rozmyślaniach przemyskich.

- odpowiednikiem prozaicznych historii były pieśni wielkopostno-pokutne, inspirowanych doloryzmem.

- z czasem do tych tekstów zaczęły dochodzić motywy apokryficzne. Dotyczą one przede wszystkim motywów maryjnych.

- ciekawą odmianą pieśni apokryficznych były teksty misteryjne, stanowiące część widowisk religijnych.

- ważnym elementem apokryficznym jest tzw. Chrystofania, tj. motyw spotkania Chrystusa Zmartwychwstałego z Matką

Wierszowane legendy o świętych

- legendy wywodzą się z hagiografii, tj. żywotopisarstwa świętych, upowszechniających średniowieczne wzorce świętości.

- Do współczesności zachowały się następujące teksty:

• Legenda o św. Aleksym
• polsko-czeska pieśń-legenda o św. Dorocie
• pieśń o św. Stanisławie
• pieśń-legenda o św. Krzysztofie
• pieśń o św. Katarzynie
• pieśń o św. Jopie

- Legenda o św. Aleksym jest nierozłączna z osobą św. Wojciecha, który przyniósł do Polski kult Aleksego. Utwór zachowany w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej (XV w.). W druku pojawiła się u Macieja Szarfenberga w 1529 r. w Krakowie.

- Legenda o św. Dorocie – XV w. Język polsko-czeski.

Kolędy

- pieśni o charakterze życzeniowym, wywodzące się z kultury pogańskiej, nierzadko bogata w treści obyczajowe.

- Początkowo kolęda była daniną dla duchownych o okresie BN (i to zostało do dziś). Po raz pierwszy użyto go w 1255 roku.

- z czasem pojęcie kolędy rozszerzyło/zawęziło się wyłącznie na pieśni BN i podarunkowe z okazji Nowego Roku.

- Pojęcie kolędy jako pieśni bożonarodzeniowej pojawiło się dopiero w XVI w. Wcześniej obowiązywały nazwy: rotuła, pieśń, piosnka, hymn, pieśń godowa.

- pierwsze kolędy powstały w I poł. XV wieku. Miały charakter podniosły, liturgiczny. Były tłumaczeniami z łaciny i języka czeskiego.

- Dialogi na BN i misteria bożonarodzeniowe wsparły proces kształtowania się kolęd.

- do kolęd zaczęły napływać oprócz motywów ewangelicznych, także apokryficzne. Z czasem zaczęły powstawać przedstawienia jasełkowe.

- analogia życzeń z okazji BN została przeniesiona na grunt świąt Wielkanocnych.

Pieśni katechizmowe

- pieśni o charakterze nauczającym

- często były to wierszowane dekalogi

- ksiądz zaczynał, wierni się włączali

- wierszowane kazania lub exempla

Wierszowane modlitwy

­ recytowane wspólnie podczas nabożeństw

- pojawiały się w modlitewnikach

- pisane wierszem lub prozą rymowaną

- istnienie rymów gramatycznych

- zrytmizowana proza

- szczególną popularnością cieszyły się modlitwy do MB Bolesnej oraz wykształcił się kult pięciu boleści MB.

Pieśni do czytania

- nie należały do średniowiecznych kodeksów liturgicznych

- termin ten wprowadzili niemieccy wydawcy.

- nurt ten oparty był na indywidualnym przeżywaniu pobożności, wywodzący się od nederlandów.

* * *

- średniowieczny wiersz nie opierał się na iloczasie, ale na względnie jednakowej liczbie zgłosek w wierszach.

- zaczął się wykształcać rym, który był używane w wierszach i prozie na wzór antycznych tekstów.

- zarówno wiersz jak i proza rymowana miały charakter skłodniowo-syntaktyczny.

- pierwsze teksty w języku polskim nie są wynikiem rewolucji, lecz ewolucji językowej i formalnej.

- Bruckner nadał w 1 wydaniu tej książki wielu wierszom równe wersy w tekstach, w których brakowało fragmentów tekstu.

- najczęściej spotykany był ośmiozgłoskowiec z odstępstwami

- innymi popularnymi formami były tłumaczone z łaciny 11- i 13agłoskowce.

- oprócz sylabizmu, pojawiał się również sylabotonizm np. w Posłuchajcie bracia miła…

- pojawiają się wiersze dystychiczne (dwuwersowe), gdzie koniec wersu równa się końcu 1 człona zdania, zaś koniec wersu 2, końcowi całego zdania złożonego.

- zwrotki trójwersowe obowiązuje podobna zasada. Często pojawia się forma rymów aab oraz pojawienie się zwrotki refrenowej.

- najbardziej popularna jednak jest strofa czterowersowa.

- twórczość religijna w Polsce w okresie średniowiecza w dużej mierze ma charakter anonimowy. Nie wynika to z zagubienia tych nazwisk, ale z kultury średniowiecza, praktykującej anonimowość.

- pojawiające się imiona to najczęściej imię i przydomek wskazujący pochodzenia autora np. Władysław z Gielniowa.

- teksty średniowieczne w dużej mierze nie mają kształtów kanonicznych.

- średniowieczna pieśń religijna polska nie była bytem odosobnionym, ale scalała się z pozostałymi dziedzinami sztuki.

- Bruckner wskazuje, że średniowiecze kończy się w XV wieku, jednak nie uwzględnił okresów przejściowych, dlatego koniec średniowiecza współcześnie wskazuje się na wiek XVI jako współistniejący z renesansem.

- datą przełomową w polskim piśmiennictwie była 1547 r, kiedy został wydany kancjonał Pieśni duchowne a nabożne nowo zebrane.

Średniowieczna pieśń religijna polska, oprac. M. Korolko, Wrocław 1980.